Khẩu sli - hương vị quê hương bay xa

Trung bình mỗi ngày, Hợp tác xã Ngọc Hải, xã Hà Quảng sản xuất 500 chiếc bánh. Vào dịp lễ, tết tăng lên hơn 1.000 chiếc/ngày

Giữ hương vị từ sản phẩm đặc hữu địa phương

Bà Hoàng Thị Điệp, chủ Hợp tác xã (HTX) Khẩu sli Ngọc Hải, ở Bản Bó - Nà Giàng, xã Hà Quảng dẫn tôi vào kho nguyên liệu thơm phức mùi lúa mới. Bà bốc một nắm gạo trắng ngần, hạt nào hạt nấy tròn mẩy, đều tăm tắp như những hạt ngọc, rồi nói: Để làm Khẩu sli ngon, bí quyết sống còn là phải chọn đúng loại gạo. Gạo ở đây là loại gạo nếp Pì pết. Đây là giống lúa nếp bản địa cực quý, được bà con gặt bằng tay từng bông một.

Giống lúa nếp Pì pết mọc lên nhờ sương gió thôn quê, rễ bám sâu vào những khe đất. Chính sự khắc nghiệt của thời tiết đã khiến cho gạo nếp này khi nấu lên dẻo mà không nát, thơm mà không hắc. Chỉ có loại gạo này, khi đồ thành xôi rồi rang lên, hạt bỏng mới nở bung hết cỡ, ruột xốp nhẹ tựa bông và giữ được độ giòn rất lâu.

Và sẽ thật thiếu sót nếu không nhắc đến một nguyên liệu phụ nhưng cũng là thành phần không thể thiếu của Khẩu sli đó là lạc. Lạc phải là loại lạc đỏ vùng Lục Khu hạt nhỏ, chắc, đỏ au và chứa hàm lượng tinh dầu rất cao. Khi rang lên, tỏa ra mùi thơm ngậy, bùi béo, quyện với vị ngọt của đường phên tạo nên một hương vị hoàn hảo.

Để làm Khẩu sli ngon, phải chọn đúng loại gạo, giống lúa nếp địa phương, lạc đỏ trồng trên vùng Lục Khu.

Làm khẩu sli nhìn thì đơn giản, nhưng bắt tay vào làm mới thấy hết sự gian nan. Quy trình làm bánh hoàn toàn thủ công và đòi hỏi sự kiên nhẫn cao độ. Gạo nếp Pì pết ngâm kỹ, đồ thành xôi chín tới, rồi rải ra phơi nắng cho khô. Khâu rang bỏng là quan trọng nhất, lửa phải vừa đủ độ, tay đảo phải đều để hạt xôi nở phồng, trắng tinh mà không bị cháy. Sau đó là công đoạn cô đường (thắng đường). Đường mía được đun nóng chảy, canh đến độ "tơ" vừa phải thì đổ bỏng và lạc rang vào trộn nhanh tay. Nếu chậm, đường sẽ cứng lại, bánh bị vón cục. Nếu đường non quá, bánh sẽ bị ỉu. Người thợ làm bánh giống như một nghệ sĩ múa với đôi tay dẻo dai và cảm nhận nhiệt độ tinh tế.

Thương hiệu khẩu sli Ngọc Hải được công nhận là sản phẩm OCOP 3 sao cấp tỉnh. Từ chỗ chỉ bán quanh quẩn trong xã, nay bánh của bà Điệp đã theo chân du khách đi khắp mọi miền tổ quốc. Trung bình mỗi ngày, cơ sở sản xuất 500 chiếc bánh. Vào dịp cao điểm lễ, tết, con số này tăng lên hơn 1.000 chiếc/ngày mà vẫn "cháy hàng". Sản phẩm làm ra đến đâu, tiêu thụ hết sạch đến đó, mang lại thu nhập ổn định cho nhiều lao động địa phương.

Đưa hương vị quê hương vươn xa

Nếu bà Điệp đại diện cho sự bền bỉ, gìn giữ những giá trị cốt lõi, thì chị Hoàng Thị Thu Hà lại là đại diện cho sự đổi mới và khát vọng vươn xa. Chị Hà lớn lên cùng tiếng chày giã bánh và mùi thơm của mật đường. Có thời gian đi học và lập nghiệp xa quê, nhưng nỗi nhớ hương vị Khẩu sli giòn tan đã thôi thúc chị trở về. Nhưng chị không trở về để làm theo lối mòn mà để giải bài toán: Làm sao để Khẩu sli không chỉ là món quà quê dân dã, mà trở thành một sản phẩm tiện lợi, phù hợp với nhịp sống hiện đại? Chị Hà cho biết: Ngày trước, các cụ thường đóng bánh thành những miếng to, hoặc những túi lớn. Khách mua về ăn không hết một lần, bánh dễ bị ỉu. Hơn nữa, mang đi làm, đi học hay làm quà biếu cũng hơi bất tiện.

Với tư duy năng động, chị Hà bắt tay vào "cách tân" chiếc bánh. Vẫn là hương vị truyền thống ấy, nhưng chị cắt bánh thành những miếng nhỏ vừa ăn, đóng vào những túi nilon xinh xắn, thiết kế bao bì bắt mắt hơn. Quan trọng nhất là công nghệ hút chân không được áp dụng, giúp bánh giữ được độ giòn và hương vị lâu hơn mà không cần chất bảo quản. Những gói bánh nhỏ gọn, tiện lợi nhanh chóng chiếm được cảm tình của các bạn trẻ, dân văn phòng và các gia đình có con nhỏ.

Bánh Khẩu sli của Hợp tác xã Ngọc Hải, xã Hà Quảng được công nhận là sản phẩm OCOP 3 sao cấp tỉnh.

 Không dừng lại ở đó, chị Hà còn đưa Khẩu sli lên mạng. Thay vì ngồi chờ khách đến mua như các mẹ các bà ngày xưa, chị lập Fanpage Facebook, Zalo, quay những video ngắn ghi lại quy trình làm bánh thủ công đầy hấp dẫn. Những hình ảnh về hạt nếp nương trắng ngần, chảo mật sôi sùng sục hay nụ cười của người thợ làm bánh đã chạm đến cảm xúc của người xem. Theo bộc bạch chị Hà, có những khách hàng ở tận Cà Mau, Thành phố Hồ Chí Minh xem video xong là nhắn tin đặt mua ngay. Họ bảo nhìn thèm quá, muốn thử hương vị núi rừng Đông Bắc.

Khác với các loại bánh kẹo công nghiệp được sản xuất hàng loạt trên dây chuyền tự động, Khẩu sli Bản Bó - Nà Giàng nói riêng, Khẩu sli Cao Bằng nói chung vẫn kiên định với quy mô sản xuất hộ gia đình và HTX nhỏ. Theo số liệu thống kê, hiện nay tại khu vực Nà Giàng (xã Hà Quảng) đã hình thành một cộng đồng sản xuất sôi động với 55 hộ gia đình cùng tham gia làm bánh. Giá bán của bánh Khẩu sli rất bình dân, chỉ từ 20.000 - 22.000 đồng/gói, loại đóng hộp sang trọng hơn có giá khoảng 25.000 đồng/hộp.

Hoàng Ngơi