Từ những tầng đá cổ xưa đến mối duyên đặc biệt với miền non nước

Trong hành trình nhiều thập niên làm việc, gắn bó với mạng lưới CVĐC trên toàn cầu, ông Guy Martini đã đi qua nhiều vùng đất nổi tiếng về di sản địa chất và văn hóa. Thế nhưng, với miền Non nước Cao Bằng, ông luôn dành một tình cảm đặc biệt, sâu sắc, đồng hành bền bỉ, lâu dài. Nhiều lần, ông chia sẻ: Cao Bằng không chỉ sở hữu hệ thống di sản địa chất (DSĐC) tầm cỡ quốc tế được ghi nhận trong các báo cáo khoa học, mà còn là nơi hiện hữu sống động phong phú về di sản văn hóa bản địa trong đời sống đồng bào dân tộc thiểu số. Đó là không gian nhà sàn truyền thống, trang phục thổ cẩm với hoa văn tinh xảo, ruộng bậc thang uốn lượn, hàng rào đá, lễ hội dân gian, các làng nghề thủ công… và hơn nữa tình người Cao Bằng mộc mạc, chân thành mà sâu nặng.

Chính sự giao hòa độc đáo giữa DSĐC, văn hóa bản địa và đời sống cộng đồng đã sớm tạo nên mối duyên bền chặt giữa ông Guy Martini với Cao Bằng. Ông nhiều lần chia sẻ: Với tôi, mỗi điểm đến trong CVĐC Non nước Cao Bằng không chỉ là một DSĐC quý giá, mà còn là không gian sống động - nơi khoa học gặp gỡ văn hóa và cảm xúc con người - nền tảng để một CVĐC phát triển bền vững và có sức lan tỏa lâu dài.

Ông lan tỏa tình yêu Cao Bằng của mình ra với bạn bè quốc tế. Ngay ngày đầu xuân năm 2026, ông Guy Martini mời vợ chồng người bạn thân tại Pháp là ông Simon Jean-Christophe, Tổng Thanh tra Di sản Cộng hòa Pháp, chuyên gia tư vấn UNESCO và cố vấn ICOMOS lên Cao Bằng trải nghiệm, chiêm ngưỡng các di sản tiêu biểu như Mắt Thần núi, thác Bản Giốc. Qua những chuyến đi này của bạn thân, hình ảnh miền Non nước Cao Bằng không chỉ hiện diện trên các báo cáo khoa học, mà còn được truyền tải bằng cảm xúc, niềm tin và sự trân trọng của những chuyên gia di sản hàng đầu thế giới.

Bà Trần Thị Hoàng Mai, nguyên cán bộ UNESCO, Bộ Ngoại giao, giới thiệu ông Guy Martini lên hỗ trợ Cao Bằng (năm 2016) cho biết: Quá trình công tác tại UNESCO, tôi nhận thấy Cao Bằng sở hữu nhiều tiềm năng đặc biệt về DSĐC, di sản văn hóa bản địa, bề dày lịch sử. Để chuyển hóa tiềm năng di sản đồ sộ ấy thành một mô hình CVĐC toàn cầu theo chuẩn UNESCO, địa phương cần một chuyên gia vừa giỏi chuyên môn, vừa có tầm nhìn chiến lược và khả năng đồng hành lâu dài. Tôi thấy, ông Guy Martini là người phù hợp nhất bởi ông là người am hiểu sâu sắc mô hình CVĐC toàn cầu, kinh nghiệm tư vấn quốc tế phong phú và luôn đặt cộng đồng địa phương, bản sắc văn hóa vào trung tâm của phát triển bền vững. Chính vì vậy, tôi đã giới thiệu ông Guy Martini đồng hành cùng Cao Bằng ngay từ những bước đi đầu tiên.

Ông Guy Martini và cán bộ Ban Quản lý, Công viên địa chất Non nước Cao Bằng đi khảo sát thực địa thung lũng treo Sóc Giang, huyện Hà Quảng (cũ) nay là xã Trường Hà.

Đưa Cao Bằng vào bản đồ CVĐC toàn cầu UNESCO

Giai đoạn 2016 - 2018 là bước khởi đầu then chốt xây dựng hồ sơ CVĐC Non nước Cao Bằng trình UNESCO. Đây là quá trình mới, nhiều thách thức, đòi hỏi địa phương phải chuyển từ tư duy bảo tồn, khai thác đơn lẻ sang mô hình phát triển bền vững theo chuẩn mực quốc tế. Trong giai đoạn này, ông Guy Martini thể hiện rõ vai trò của một chuyên gia quốc tế giàu kinh nghiệm và người bạn đồng hành, tâm huyết của Cao Bằng. Theo ông, xây dựng CVĐC không chỉ là hoàn thiện hồ sơ hay gắn danh hiệu UNESCO, mà cốt lõi là hiểu đúng bản chất mô hình vận hành CVĐC: phát triển bền vững dựa trên sự hài hòa giữa DSĐC, lịch sử, văn hóa bản địa và cộng đồng các dân tộc địa phương.

Từ tầm nhìn trên, ông Guy Martini đã định hướng chiến lược xây dựng 4 tuyến du lịch trải nghiệm CVĐC Non nước Cao Bằng, xem đây là “xương sống” để đưa di sản CVĐC đến gần hơn với công chúng, gồm: “Hành trình về nguồn cội” (phía Bắc), “Trải nghiệm văn hóa bản địa ở xứ sở thần tiên” (phía Đông), “Khám phá Phja Oắc - Vùng đất của những đổi thay” (phía Tây) và “Một thời hoa lửa” (phía Nam). Theo ông, mỗi tuyến không chỉ là hành trình tham quan, mà là một câu chuyện hoàn chỉnh, nơi du khách được tiếp cận địa chất, lịch sử, văn hóa và đời sống cộng đồng trong một chỉnh thể thống nhất, có chiều sâu và giàu cảm xúc.

Đồng chí Vi Trần Thùy, Phó Giám đốc Sở Ngoại vụ, nguyên Giám đốc Ban Quản lý CVĐC Non nước Cao Bằng, nhận định: Ông Guy Martini là người rất kỹ lưỡng và thẳng thắn. Ông không những chỉ ra điểm mạnh cần phát huy, mà còn góp ý rõ ràng những hạn chế cần khắc phục. Quan trọng hơn, ông giúp chúng tôi thay đổi tư duy làm CVĐC là làm vì cộng đồng và tương lai lâu dài, chứ không phải chỉ để đạt danh hiệu.

Lan tỏa giá trị văn hóa bản địa từ chính cộng đồng

Trong nhiều lần đi thực địa, ông Guy Martini và cán bộ Ban Quản lý CVĐC Non nước Cao Bằng dành nhiều thời gian đến tìm hiểu, nghiên cứu các bản làng của bà con Tày, Nùng, Dao, Lô Lô… nơi lưu giữ chiều sâu văn hóa bản địa đặc sắc. Tại bản làm hương thơm Phja Thắp, làm giấy bản Dìa Trên, làm ngói máng Lũng Rì (xã Quảng Uyên), ông chăm chú lắng nghe bà con Nùng An kể về nghề làm hương thơm, giấy bản, ngói máng, các công đoạn, từ chọn nguyên liệu, phơi giấy, se hương, đến cách giữ nghề qua nhiều thế hệ và tư vấn cho bà con nâng tầm sản phẩm làng nghề truyền thống. Với ông, mỗi sản phẩm thủ công không chỉ là hàng hóa, mà là ký ức văn hóa, là tri thức bản địa được lưu truyền từ nghìn năm cần được trân trọng. Ông gọi đó là “di sản sống” - thứ không thể trưng bày trong tủ kính, mà phải được nuôi dưỡng bằng sinh kế bền vững của cộng đồng.

Bà Nông Thị Kính, hộ làm giấy bản lâu năm ở bản Dìa Trên (Quảng Uyên), xúc động chia sẻ: Chúng tôi không nghĩ nghề của mình lại được một chuyên gia quốc tế quan tâm đến vậy. Ông ấy hỏi rất kỹ, rồi động viên bà con giữ nghề, làm sản phẩm gắn với du lịch để có thêm thu nhập. Sự quan tâm chân thành ấy đã tiếp thêm niềm tin để nhiều hộ dân mạnh dạn khôi phục, phát triển nghề truyền thống gắn với du lịch trải nghiệm.

Dấu ấn tư vấn của ông Guy Martini còn thể hiện rõ trong làng đá Khuổi Ky và mô hình Lan’s Nùng Homestay (xã Đàm Thủy). Tại đây, ông trực tiếp trao đổi với bà Hoàng Thị Lan, chủ Lan’s Nùng Homestay về cách làm du lịch cộng đồng dựa trên không gian nhà sàn đá truyền thống, phát triển sản phẩm du lịch gắn với nghệ nhân, vườn hạt dẻ, ẩm thực bản địa… Bà Lan chia sẻ: Những góp ý của ông Guy Martini đã giúp tôi làm du lịch cộng đồng từ gìn giữ bản sắc dân tộc Nùng, nâng cao chất lượng dịch vụ để đón khách quốc tế. Hiện nay, khách quốc tế thường xuyên quay lại với điểm du lịch của tôi dài ngày, theo định kỳ.

Từ năm 2018 - 2026, với sự tư vấn tầm nhìn chiến lược phát triển bền vững của chuyên gia quốc tế Guy Martini, Tổng Thư ký Mạng lưới CVĐC Toàn cầu UNESCO đã đưa CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng vận hành theo 6 khuyến nghị của UNESCO, đạt kết quả cao trong hai đợt tái thẩm định danh hiệu UNESCO (2022 - 2025). Qua đó, thúc đẩy tăng trưởng du lịch Cao Bằng: Năm 2016, du lich đón khoảng 650.000 lượt khách, năm 2025 tăng trên 2,5 triệu lượt khách. Trong đó, 4 tuyến du lịch trải nghiệm CVĐC trở thành điểm nhấn, thu hút ngày càng nhiều du khách trong nước và quốc tế. Mô hình du lịch CVĐC đã tạo chuyển biến tích cực trong tư duy làm du lịch của người dân và sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, ngành, địa phương, phù hợp với định hướng phát triển kinh tế - xã hội bền vững của tỉnh.

Từ những mô hình cụ thể ấy, đến nay CVĐC Non nước Cao Bằng từng bước hình thành hệ thống du lịch cộng đồng đa dạng, trải rộng ở các vùng đồng bào Tày, Nùng, Dao, Lô Lô… Du khách nước ngoài đến Cao Bằng không chỉ để ngắm cảnh quan di sản địa chất hùng vĩ, mà còn để sống trong không gian bản địa, nghe câu chuyện làng nghề, cùng người dân làm hương, rèn dao, làm giấy bản, trải nghiệm vườn dẻ… Đó là cách giá trị văn hóa bản địa được lan tỏa từ chính cộng đồng, đúng như triết lý mà ông Guy Martini đã kiên trì gieo mầm từ những ngày đầu đồng hành cùng Cao Bằng.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tân Văn, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản Việt Nam nhận định: Từ góc độ khoa học, tôi đánh giá cao việc ông Guy Martini đã giúp Cao Bằng xây dựng được mô hình CVĐC sống động, nơi di sản không bị “đóng khung”, mà trở thành nguồn lực phát triển, tạo sinh kế cho người dân và tạo ra các sản phẩm du lịch trải nghiệm đặc sắc. Đây chính là yếu tố quan trọng giúp CVĐC Non nước Cao Bằng được đánh giá cao qua các kỳ tái thẩm định và từng bước khẳng định vị thế trong Mạng lưới CVĐC toàn cầu UNESCO.

Giáo dục CVĐC - cầu nối giữa di sản và tương lai

Với ông Guy Martini, một CVĐC chỉ thực sự “sống” và bền vững khi được tiếp nối bởi thế hệ trẻ. Chính vì vậy, ông đặc biệt quan tâm, định hướng mạnh mẽ việc đưa giáo dục CVĐC vào trường học, coi đây là nền tảng lâu dài để di sản không chỉ được bảo tồn, mà còn được yêu thương và lan tỏa.

Từ năm 2020 đến nay, dưới sự định hướng và tư vấn của ông Guy Martini, Ban Quản lý CVĐC Non nước Cao Bằng phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo triển khai nhiều mô hình giáo dục CVĐC bài bản trong nhà trường. Nội dung về di sản địa chất, môi trường, lịch sử hình thành vùng đất, văn hóa bản địa được lồng ghép vào các môn học và hoạt động ngoại khóa. Nhiều trường tổ chức cho học sinh tham quan thực địa tại các điểm di sản, làng nghề, làng du lịch cộng đồng để “học từ di sản sống”, thay vì chỉ tiếp cận qua sách vở.

Tiêu biểu là các mô hình giáo dục CVĐC tại Trường Phổ thông Dân tộc nội trú tỉnh, Trường THPT Thạch An, Trường THCS Hợp Giang, Trường THPT Chuyên… Ở đó, học sinh được tham gia các câu lạc bộ tìm hiểu CVĐC, vẽ tranh di sản, thuyết trình về các tuyến du lịch địa chất, tìm hiểu làng nghề truyền thống địa phương. Đặc biệt, Cuộc thi “Đại sứ CVĐC Non nước Cao Bằng” được tổ chức thường niên tạo sức lan tỏa sâu rộng, thu hút hàng nghìn học sinh tham gia. Qua mỗi mùa thi, các em không chỉ tích lũy kiến thức, mà còn rèn kỹ năng thuyết trình, kể chuyện di sản bằng chính góc nhìn trẻ trung, sáng tạo của mình.

Ông Guy Martini còn tư vấn, định hướng tổ chức các cuộc thi tiếng Tày, Nùng trong nhà trường, coi đây là cách bảo tồn văn hóa bản địa từ gốc rễ. Các cuộc thi được đông đảo học sinh hưởng ứng, với những phần thi kể chuyện dân gian, hát dân ca, giao tiếp bằng tiếng mẹ đẻ. Theo ông, khi trẻ em tự hào nói tiếng Tày, Nùng, hiểu câu chuyện quê hương mình, các em sẽ lớn lên với ý thức gìn giữ bản sắc và trở thành những “đại sứ di sản” tự nhiên nhất.

Nguyên Chủ tịch UBND tỉnh Hoàng Xuân Ánh nhận xét: Tôi có gần 10 năm làm việc với ông Guy Martini, điều đặc biệt ở ông Guy Martini là không nhìn Cao Bằng bằng con mắt của một chuyên gia thuần túy, mà bằng sự trân trọng đối với lịch sử, văn hóa và đồng bào các dân tộc thiểu số. Những tư vấn của ông luôn gắn với thực tiễn địa phương và hướng tới lợi ích lâu dài cho cộng đồng, bảo tồn và phát huy các giá trị di sản địa chất, di sản văn hóa bản địa, kết nối và định hướng Cao Bằng đi theo lộ trình phát triển bền vững, hội nhập với thế giới.

Cầu nối đưa Cao Bằng ra thế giới

Trên cương vị cố vấn, Tổng Thư ký Mạng lưới CVĐC Toàn cầu UNESCO, ông Guy Martini trở thành nhịp cầu đưa Cao Bằng từng bước hội nhập sâu vào cộng đồng CVĐC quốc tế. Dưới sự tư vấn và đồng hành của ông, CVĐC Non nước Cao Bằng đã tham gia và tổ chức thành công hai sự kiện CVĐC Toàn cầu UNESCO quan trọng: Năm 2019, CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng đăng cai tổ chức Hội thảo phát huy các giá trị di sản CVĐC Toàn cầu UNESCO trong phát triển du lịch bền vững; đặc biệt, năm 2023, bằng uy tín của mình trong Mạng lưới CVĐC Toàn cầu UNESCO, ông trực tiếp vận động các thành viên ủng hộ CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng đăng cai Hội nghị quốc tế lần thứ 8 Mạng lưới CVĐC Toàn cầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương, tổ chức vào tháng 9/2024. Đây được xem là dấu mốc quan trọng, khẳng định vị thế và năng lực hội nhập của một CVĐC trẻ trong mạng lưới quốc tế. Đến năm 2025, mạng lưới có 58 đối tác chính thức, hình thành hệ sinh thái du lịch gắn kết, nơi mỗi tổ chức, mỗi người dân đều trở thành một “đại sứ nhỏ” lan tỏa giá trị CVĐC Non nước Cao Bằng.

Hành trình gắn bó của ông Guy Martini với Cao Bằng vẫn tiếp tục, ông tư vấn xây dựng tuyến du lịch trải nghiệm thứ 5 kết nối CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng với CVĐC Toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn (Tuyên Quang), đây là mô hình liên kết giữa 2 CVĐC toàn cầu đầu tiên trên thế giới. Đó không chỉ là một sáng kiến phát triển du lịch, mà còn là bước đi chiến lược nhằm mở rộng không gian di sản, lan tỏa sâu hơn giá trị địa chất, văn hóa và tinh thần cộng đồng của miền non nước phía Bắc Việt Nam ra quốc tế. Ông không chỉ đồng hành bằng tri thức của một chuyên gia quốc tế hàng đầu, mà còn bằng trái tim của một người bạn coi Cao Bằng như quê hương thứ hai. Ông chia sẻ đầy xúc động: Cao Bằng không chỉ là một CVĐC, mà là một không gian sống của di sản. Ở đó, mỗi ngọn núi, dòng sông, mỗi bản làng và đồng bào các dân tộc thiểu số đều kể một câu chuyện mà thế giới cần được lắng nghe và trân trọng.

Khi các giá trị di sản của CVĐC Non nước Cao Bằng ngày càng được khẳng định trên bản đồ thế giới, dấu ấn của người bạn quốc tế Guy Martini hiện hữu trong tư duy phát triển bền vững, cách làm du lịch dựa vào cộng đồng và khát vọng đưa miền Non nước Cao Bằng vươn mình hội nhập, để di sản CVĐC được gìn giữ, người dân được hưởng lợi và Cao Bằng được thế giới biết đến bằng những giá trị chân thực, nhân văn và bền vững.

Trường Hà