Hành trình đưa phở Việt trở thành di sản thế giới
Nghề phở ở Vân Cù hình thành và được truyền lại qua nhiều thế hệ, đi khắp mọi miền. Ảnh: Duy Hưng.
Khơi mở chiều sâu văn hóa từ ẩm thực
Festival Phở 2026 sẽ diễn ra trong 3 ngày (20 - 22/3) tại Ninh Bình. Sự kiện quy tụ đông đảo nghệ nhân, đầu bếp, nhà nghiên cứu và các thương hiệu phở tiêu biểu trên cả nước. Trước khi festival chính thức khai mạc, ngày 19/3 sẽ diễn ra hoạt động đặc biệt mang tên “Về với đình làng Vân Cù, mở trang di sản”, được xem như lời mở đầu cho hành trình tôn vinh phở Việt.
Đình làng Vân Cù thuộc Nam Định xưa, nay là Ninh Bình, từ lâu được xem là một trong những cái nôi của nghề phở truyền thống. Nơi đây lưu giữ nhiều câu chuyện về nguồn gốc của nghề nấu phở, về những thế hệ người dân rời quê mang theo bí quyết gia truyền để mưu sinh và góp phần định hình nên thương hiệu phở Việt. Trong khuôn khổ chương trình, các hoạt động tái hiện hành trình làng nghề, không gian trình diễn của nghệ nhân và nghi lễ tri ân Tổ nghề sẽ được tổ chức trang trọng.
Nghệ nhân Văn hóa Ẩm thực Lê Thị Thiết - Phó Chủ tịch Hiệp hội Văn hóa Ẩm thực Việt Nam cho biết, những năm qua, các nghệ nhân và những người làm nghề phở luôn nỗ lực gìn giữ kỹ thuật truyền thống, đồng thời linh hoạt kết hợp với nhịp sống hiện đại để đưa phở Việt vươn xa hơn. Cùng với sự quan tâm của chính quyền địa phương và các ngành chức năng, phở ngày càng lan tỏa mạnh mẽ, trở thành niềm tự hào của ẩm thực Việt Nam và hướng tới mục tiêu trở thành món ăn đại diện cho văn hóa Việt trong cộng đồng quốc tế.
Theo bà Thiết, chủ đề “Di sản sống trong lòng thời đại” của Festival phở 2026, thể hiện mong muốn khẳng định giá trị của phở như một di sản đang hiện hữu trong đời sống. Một di sản chỉ thực sự bền vững khi có cộng đồng thực hành, có làng nghề và những người gìn giữ, phát triển nghề qua nhiều thế hệ. Hiện nay, làng nghề Vân Cù (Ninh Bình) có khoảng 80 hội viên của Hiệp hội đang sinh sống, làm nghề phở trên khắp cả nước và ở nước ngoài. Đây được xem là nền tảng quan trọng để tiếp tục quảng bá phở Việt ra thế giới, đồng thời góp phần xây dựng hồ sơ khẳng định phở là một giá trị văn hóa ẩm thực tiêu biểu của Việt Nam, hướng tới mục tiêu được ghi danh ở tầm quốc tế.
ThS Nguyễn Đắc Tới - nguyên Trưởng phòng Nghiên cứu di sản (Viện Nghiên cứu văn hóa và phát triển) cho rằng, phở là minh chứng sinh động cho sự giao thoa văn hóa trong lịch sử. Qua thời gian, món ăn này không ngừng được sáng tạo và biến đổi để phù hợp với khẩu vị của từng vùng miền, song vẫn giữ được cốt cách riêng. Chính sự kết hợp giữa yếu tố truyền thống và khả năng thích ứng linh hoạt đã giúp phở tồn tại bền bỉ trong đời sống hiện đại.
Tạo nền tảng cho hành trình di sản toàn cầu
Một trong những điểm nhấn của Festival Phở 2026 là không gian trưng bày và trải nghiệm ẩm thực quy mô lớn với hơn 40 gian hàng giới thiệu phở ba miền. Tại đây, du khách sẽ có cơ hội thưởng thức nhiều biến thể đặc trưng của phở Việt, từ phở Bắc thanh nhẹ, phở miền Trung đậm đà cho đến phở Nam với cách kết hợp gia vị phong phú. Mỗi phiên bản đều phản ánh nét văn hóa ẩm thực riêng của từng vùng đất.
Không chỉ dừng lại ở việc giới thiệu món ăn, festival còn hướng đến việc khẳng định giá trị văn hóa sâu rộng của phở trong đời sống người Việt. Trong khuôn khổ chương trình sẽ diễn ra hoạt động thẩm định “Dấu ấn Phở Việt”, diễn đàn “Phở Việt trong dòng chảy Di sản Thế giới”, quảng diễn ẩm thực “Dải phở cuốn ba miền”, đêm nghệ thuật “Phở Connect” và tọa đàm “We Love Phở - Nhịp cầu di sản và sứ mệnh kết nối toàn cầu”. Các hoạt động được xây dựng theo hướng kết hợp giữa trình diễn nghề truyền thống, đối thoại chuyên môn và biểu diễn nghệ thuật, nhằm tôn vinh giá trị văn hóa, lịch sử và sức sáng tạo của cộng đồng thực hành di sản.
Theo ông Tới, để một yếu tố văn hóa được UNESCO ghi danh là di sản phi vật thể của nhân loại, điều quan trọng không chỉ nằm ở giá trị lịch sử hay mức độ phổ biến, mà còn ở việc chứng minh được sự gắn bó của cộng đồng với di sản và những nỗ lực bảo tồn, phát huy giá trị trong đời sống đương đại. Chính vì vậy, các sự kiện như Festival Phở đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thêm tư liệu, minh chứng thực tiễn cho hồ sơ di sản.
Còn nghệ nhân Lê Thị Thiết cho rằng, sự kiện Festival Phở lần này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi các lễ hội và festival chính là không gian hội tụ những giá trị văn hóa vùng miền, bản sắc của làng nghề cũng như đặc trưng của từng món ăn. Qua đó khẳng định rằng phở không chỉ là món ăn quen thuộc trong đời sống, mà đã đi vào tiềm thức của người Việt, trở thành một giá trị tiêu biểu của văn hóa ẩm thực dân tộc.
Hành trình đưa phở trở thành di sản thế giới sẽ còn là một chặng đường phía trước. Từ những gánh phở rong trên phố đến các nhà hàng sang trọng ở nhiều quốc gia, phở đã và đang kể câu chuyện về bản sắc văn hóa Việt bằng hương vị giản dị mà tinh tế.
Phạm Sỹ
