Cao Bằng: Bản Chu bền bỉ gìn giữ nghi lễ và điệu múa Kỳ lằn độc đáo

Không gian nghi lễ và điệu múa giàu bản sắc

Xóm Bản Chu hiện có 111 hộ dân, trong đó, người dân tộc Nùng chiếm khoảng 95%, các giá trị văn hóa bản địa vẫn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn. Hằng năm, xóm duy trì Đội múa Kỳ lằn, thường xuyên biểu diễn trong dịp Tết Nguyên đán và tham gia các lễ hội truyền thống tại địa phương. Tiếng trống rộn ràng, những bước nhảy uyển chuyển, mạnh mẽ của Kỳ lằn không chỉ mang lại không khí vui tươi ngày xuân mà còn gửi gắm ước vọng về một năm mới bình an, mùa màng tươi tốt, bản làng no ấm.

Ông Nông Văn Tích, xóm Bản Chu, xã Phục Hòa thắp hương lên ban thờ bà tiên được rước về nhà sau lễ hội xuân năm 2025 đến nay.

Một điểm độc đáo khác làm nên giá trị riêng của múa Kỳ lằn ở Bản Chu là hệ thống nghi lễ gắn liền với điệu múa. Trong xóm hiện vẫn còn miếu thờ tổ tiên của điệu múa, tọa lạc ngay đầu làng - nơi người dân coi là chốn linh thiêng bảo hộ cho cả cộng đồng. Trong đó, có tục rước “bà tiên” từ miếu về thờ luân phiên tại các gia đình. Hằng năm, hộ dân nào rước được bà tiên về thờ trong năm sẽ đặt tại vị trí trang trọng trong nhà, lập ban thờ riêng và thực hiện cúng lễ vào ngày mùng 1, ngày rằm hằng tháng cũng như các dịp lễ, Tết.

Ông Nông Văn Tích, 65 tuổi, xóm Bản Chu, là hộ dân đã được rước bà tiên về nhà sau lễ hội xuân năm 2025 đến nay chia sẻ: Tục lệ rước “bà tiên” từ miều về thờ là nét đẹp văn hóa thiêng liêng được cha ông truyền lại từ bao đời. Người dân chúng tôi tin rằng bà tiên mang theo phúc lành, bình an và may mắn đến cho gia đình, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, con cháu khỏe mạnh, học hành tiến bộ. Khi được rước “bà tiên” về nhà, gia đình coi đó là niềm vinh dự lớn, đồng thời, cũng là lời nhắc nhở mỗi người phải sống tốt, sống có trách nhiệm với gia đình, cộng đồng và giữ gìn những giá trị truyền thống của dân tộc. Chúng tôi mong muốn thế hệ trẻ hôm nay tiếp tục trân trọng, gìn giữ và phát huy điệu múa Lỳ Lằn cùng tục lệ rước bà tiên, để bản sắc văn hóa của quê hương không bị mai một theo thời gian. Đối với đội múa Kỳ lằn của xóm, theo quy định trước mỗi buổi luyện tập hay mỗi lần đi biểu diễn ở bất cứ đâu, đội múa đều phải thực hiện nghi lễ thắp hương xin phép bà tiên. Chỉ sau khi hoàn tất nghi thức này, việc luyện tập hoặc biểu diễn mới được bắt đầu.

Điệu múa Kỳ lằn tại Bản Chu độc đáo với nhiều người phối hợp hóa thân vào Kỳ lằn, khỉ láu táu... rất sinh động, vui tươi.

Điệu múa Kỳ lằn nơi Bản Chu với hình thức biểu diễn tổng hợp, trong đó, múa Kỳ lằn là chủ đạo gắn với nhạc và trò diễn, do đó, đoàn múa Kỳ lằn có khoảng 10 người trở lên để có người đánh trống, thanh la, chũm choẹ, vừa có người trong vai các võ sỹ, khỉ láu táu làm hoạt náo viên... Đặc biệt, trong một đội luôn phải có 4 - 5 người múa Kỳ lằn để đảm bảo thay nhau khi có người mệt và cuộc múa kéo dài. Kỳ lằn hiện lên vừa linh thiêng, vừa gần gũi, mang dáng dấp của loài vật bảo hộ, biểu trưng cho sức mạnh, sự sinh sôi và khát vọng bình yên của con người nơi miền sơn cước. Hình tượng Kỳ lằn được tạo tác thủ công công phu với chiếc đầu lớn, đôi mắt tròn lấp lánh, hàm miệng rộng, thân mình uốn dài mềm mại. Những đường nét trang trí rực rỡ nhưng không cầu kỳ, phản ánh thẩm mỹ mộc mạc của người dân bản địa. Mỗi chuyển động của Kỳ lằn đều uyển chuyển, linh hoạt: lúc rón rén dò đường, khi bật nhảy mạnh mẽ, lúc lại cuộn mình, vờn đuổi… tái hiện sinh động nhịp sống hòa hợp giữa con người và thiên nhiên. Âm thanh lúc dồn dập, thôi thúc; khi chậm rãi, trầm lắng, dẫn dắt người xem bước vào không gian linh thiêng của lễ hội. Trong từng bước chân, từng cái lắc đầu, vẫy đuôi của kỳ lằn là lời cầu chúc cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, bản làng yên vui, con người khỏe mạnh.

Đặc biệt, múa Kỳ lằn có tính cộng đồng sâu sắc. Điệu múa thường gắn với nghi lễ rước bà tiên, đi qua từng ngõ xóm, vào từng nếp nhà, mang theo phúc lành và niềm tin thiêng liêng của cả cộng đồng. Người xem không chỉ đứng ngắm mà hòa mình vào không khí lễ hội, cùng reo vui, cầu chúc, tạo nên sự kết nối bền chặt giữa con người với con người, giữa hiện tại với quá khứ.

Gìn giữ để lan tỏa, phát huy để trường tồn

Giữa nhịp sống hiện đại đang lan tỏa đến từng bản làng vùng cao, Bản Chu vẫn giữ cho mình một nhịp điệu riêng, chậm rãi, bền bỉ và đậm đà bản sắc. Nơi đây không chỉ lưu giữ những phong tục, tập quán lâu đời mà còn là không gian sống động của các giá trị văn hóa truyền thống, trong đó, có điệu múa Kỳ lằn được cộng đồng chung tay bảo tồn, gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Trưởng xóm Bản Chu, xã Phục Hòa Hoàng Văn Chính cho biết: Xác định các di sản văn hóa là gốc rễ của bản làng, nếu không giữ thì con cháu sau này sẽ không còn biết mình là ai, đến từ đâu. Vì vậy, xóm luôn tuyên truyền, vận động bà con cùng tham gia bảo tồn các phong tục, lễ hội truyền thống, khuyến khích lớp trẻ học hỏi, tham gia các hoạt động văn hóa của bản. Hiện xóm duy trì đội múa Kỳ lằn hơn 45 người có thể biểu diễn thành thục tại các ngày lễ, Tết và giao lưu ở các hội xuân các địa phương; hằng năm, duy trì tổ chức lớp truyền dạy cho 10 - 20 người dân và thanh thiếu niên trong xóm; cử thành viên đội múa tham gia các lớp truyền dạy của các cơ quan, chức năng tổ chức…

Các nghệ nhân xóm Bản Chu, xã Phục Hòa tâm huyết duy trì việc truyền dạy cho thế hệ trẻ điệu múa Kỳ lằn.

Không chỉ dừng lại ở ý thức cộng đồng, việc bảo tồn văn hóa ở Bản Chu còn gắn liền với vai trò của các nghệ nhân dân gian - những “báu vật sống” đang ngày ngày lặng lẽ trao truyền tinh hoa văn hóa của xóm cho thế hệ trẻ. Nghệ nhân Lăng Văn Tướng, người am hiểu, thực hành điệu múa Kỳ lằn và đã tham gia truyền dạy nhiều học viên chia sẻ đầy tâm huyết: Các di sản văn hóa truyền thống nói chung và điệu múa Kỳ lằn nói riêng chỉ thật sự sống khi có người thực hành và có người tiếp nối. Chúng tôi mong lớp trẻ không chỉ xem mà còn tham gia, học hỏi, hiểu được ý nghĩa của từng nghi lễ, từng điệu múa. Khi người trẻ hiểu và yêu, di sản văn hóa sẽ tự khắc được lan tỏa và trường tồn.

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, việc xóm Bản Chu kiên trì bảo tồn và phát huy điệu múa Kỳ lằn mang ý nghĩa sâu sắc. Đó không chỉ là sự gìn giữ một loại hình nghệ thuật dân gian, mà còn là cách cộng đồng người Nùng nơi đây khẳng định bản sắc, giữ gìn cội nguồn và truyền lại những giá trị tinh thần quý báu cho thế hệ mai sau. Điệu múa Kỳ lằn ở Bản Chu vì thế không chỉ vang lên trong những ngày hội làng, ngày Tết, mà còn sống động trong đời sống thường nhật, trong niềm tin, trong ý thức trách nhiệm của mỗi người dân. Chính điều đó đã làm nên sức sống bền bỉ và giá trị độc đáo của một di sản văn hóa truyền thống giữa dòng chảy của thời gian.

Thúy Hằng