Về Nguyên Xá nghe rối kể chuyện

Giữa không gian mênh mang của vùng quê lúa, nghệ thuật múa rối nước vẫn được gìn giữ bền bỉ qua bàn tay và tâm huyết của những nghệ nhân gắn bó cả đời với mặt nước.

Tiếp chúng tôi là Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Đình Bẩy, Trưởng phường múa rối nước Nguyên Xá, người đã dành hơn nửa thế kỷ theo nghề. Gương mặt hiền hậu, đôi bàn tay chai sạn và ánh mắt rạng rỡ khi nói về rối nước cho thấy tình yêu nghề chưa bao giờ vơi cạn trong ông. Theo ông Bẩy, điểm đặc sắc làm nên thương hiệu múa rối nước Nguyên Xá suốt hơn 700 năm chính là kỹ thuật chòi dây độc đáo. Các nghệ nhân đứng dưới làn nước sâu khoảng 60cm, điều khiển con rối bằng những sợi dây dài tới 12m, tạo nên các chuyển động phức tạp mà nhịp nhàng. Trong số hàng chục tích trò được lưu giữ, nổi bật nhất là tích “Chạy đàn ngũ phương”, với hình ảnh ông sư, bà vãi, chú tiểu di chuyển theo hình ngôi sao, tạo nên vũ điệu vừa dân dã vừa huyền ảo trên mặt nước.

Nghệ nhân phường múa rối nước Nguyên Xá hướng dẫn học sinh tô sửa quân rối. Ảnh: Lê Hữu Dụng

Kho tàng tích trò của phường múa rối nước Nguyên Xá phản ánh sinh động đời sống nông thôn Bắc Bộ, từ cảnh đi cấy, úp nơm, chăn vịt đến các trò vui lễ hội như đấu vật, chọi gà, đua thuyền, cùng những nghi lễ tín ngưỡng và trích đoạn chèo cổ. Phường múa rối vẫn giữ nguyên tắc không múa băng, mỗi buổi diễn đều có dàn nhạc sống với trống, mõ, sáo, nhị, đàn... hòa quyện cùng chuyển động con rối, tạo nên linh hồn cho sân khấu mặt nước. Đằng sau những buổi diễn là không ít nhọc nhằn. Hiện phường múa rối nước Nguyên Xá có 20 nghệ nhân, người cao tuổi nhất đã ngoài 80. Thu nhập từ biểu diễn không nhiều, mỗi nghệ nhân chỉ nhận khoảng 300 đến 350.000 đồng cho một buổi diễn sau khi trừ chi phí. Ông Bẩy cười hiền, bảo rằng cái lãi lớn nhất của nghề không nằm ở tiền bạc, mà ở niềm vui và sự thanh thản tinh thần khi được giữ nghề tổ.

Nhiều nghệ nhân vẫn phải làm nông để mưu sinh. Nghệ nhân Ưu tú Vũ Ngọc Khanh, Phó trưởng phường múa rối nước Nguyên Xá, người có 43 năm theo nghề, hiện vẫn gắn bó với ruộng đồng và chăn trâu. Ông Khanh chia sẻ, điều trăn trở nhất là việc truyền dạy cho thế hệ trẻ. Dù phường múa rối nước sẵn sàng truyền nghề cho bất cứ ai yêu rối nước nhưng do nghề khó mang lại thu nhập ổn định nên lớp trẻ chưa mặn mà gắn bó lâu dài.

Ở tuổi 72, ông Bẩy vẫn lội nước hàng giờ, tự lo liệu việc liên hệ biểu diễn, thu xếp phương tiện để anh em nghệ nhân đi lưu diễn. Ông Khanh trong vai trò đạo diễn kịch bản vẫn miệt mài dàn dựng, làm mới cách thể hiện các tích trò. Các thành viên trong phường nhận thù lao như nhau, bởi họ đến với múa rối nước bằng sự vô tư, sòng phẳng và mong giữ trọn cái hồn trong trẻo của nghệ thuật dân gian.

Sự tâm huyết ấy dần được đền đáp khi phường múa rối nước Nguyên Xá được đưa vào các tour du lịch của địa phương, lượng khách ngày càng đông. Tết Bính Ngọ 2026 cận kề, các nghệ nhân đón thêm niềm vui mới với việc nhà thủy đình Nguyên Xá được cải tạo, nâng cấp khang trang, sẵn sàng cho những buổi diễn. Nhìn thủy đình mới cùng khán đài còn thơm mùi sơn, ông Bẩy tự hào nói rằng hiếm nơi nào trong vùng Đồng bằng Bắc Bộ có điều kiện biểu diễn múa rối nước thuận lợi như Nguyên Xá hôm nay.

Hoa Lư