Mùa tặng củi của người Cơ Tu ở Tây Giang (Đà Nẵng)

Người Cơ Tu có tục tặng củi - một nét văn hóa độc đáo, đậm tính nhân văn và cộng đồng. Ảnh: P.L-P.L

Củi đi trước mùa đông một bước, như lời nhắn gửi thầm lặng giữa người với người. Không cần nói “tôi giúp anh”, cũng chẳng ai nói “tôi thiếu”. Củi cứ thế mà đi, từ rừng về làng, từ nhà này sang nhà khác, âm thầm đo cả không gian sống của cộng đồng và đo luôn chiều dài của thời gian văn hóa.

Người Cơ Tu gọi đó là mùa “Dáo oóih” tức là tặng củi - một trong nhiều nét văn hóa độc đáo, nhân văn mang tính cộng đồng của người vùng cao nơi miền xanh Trường Sơn.

Từ rừng đến bếp, từ người đến người

Sáng sớm, rừng Tây Giang còn ngái ngủ. Những thân cây cao đứng im, sương quấn quanh như tấm chăn thổ cẩm bạc màu. Người đàn ông Cơ Tu vào rừng khấn xin Mế rừng ít cây khô, cây ngã... để về làm củi tặng. Họ tìm những cành khô đã rụng, những thân cây chết tự nhiên. Rừng cho bao nhiêu, người Cơ Tu xin Mế rừng lấy bấy nhiêu.

Củi được chọn không phải ngẫu nhiên. Phải là củi khô, nhẹ mùi, cháy êm. Củi ướt là củi của sự vội vàng, củi gãy vụn là củi của sự bất cẩn. Người Cơ Tu tin rằng củi phản ánh tâm người lấy nó. Tâm yên thì củi đẹp. Tâm nóng thì lửa dữ.

Từ rừng về làng là một hành trình đo không gian. Củi đi qua sườn núi, qua con dốc quen thuộc, qua bìa làng nơi tiếng cồng, chiêng vọng ra. Nhưng hành trình chưa kết thúc. Củi không ở lại nhà người lấy. Nó tiếp tục đi sang nhà già làng, nhà làng (gươl) khi có hội làng, sang nhà người neo đơn, yếu thế, sang nhà mới dựng, sang nhà có trẻ nhỏ, có người đau ốm.

Củi đặt trước hiên, không cần gõ cửa. Người nhận hiểu. Không ai hỏi “ai mang đến”, vì câu hỏi ấy không cần thiết. Trong văn hóa Cơ Tu, củi đã nói thay người.

Già làng Pơloong Nấp (thôn Agrồng, xã Tây Giang, thành phố Đà Nẵng) ngồi trầm ngâm bên bếp lửa, nơi tro đã tích lại thành ký ức. Ông chậm rãi nói, từng chữ như rơi xuống than hồng: “Đây là nét văn hóa có từ xa xưa của người Cơ Tu, thể hiện tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái, giúp đỡ lẫn nhau nhất là khi khó khăn, hoạn nạn hay khi làng có hội vui.

Nhưng ý nghĩa sâu hơn củi - bếp lửa - là linh hồn sống của dân làng. Lửa chia sẻ yêu thương, lửa soi lối người đi, lửa là mạch nguồn văn hóa. Do vậy, nhà sàn, nhà dài hay gươl của người Cơ Tu luôn có bếp lửa, lửa giữ làng, giữ nước”.

Câu nói ấy mở ra một chiều không gian khác: không gian tinh thần. Ở đó, bếp lửa không chỉ nằm giữa nhà, mà nằm giữa cộng đồng. Củi vì thế trở thành thước đo khoảng cách giữa con người. Càng nhiều củi được tặng, khoảng cách càng ngắn. Càng nhiều bếp cháy đều, làng càng ấm ấp nghĩa tình.

Phụ nữ Cơ Tu là người hiểu củi sâu sắc nhất. Ảnh: P.L-P.L

Ký ức, hiện tại và lời hẹn với mai sau

Văn hóa tặng củi được giữ gìn qua nhiều thế hệ. Có nhiều tấm, thanh củi được nhà gái mang tặng nhà trai, hay tặng người già neo đơn, yếu thế được gia chủ cất giữ như một kỷ vật thiêng trên giàn bếp “Rơ-pang” theo suốt đời mình.

Người già nhớ lại mùa đông xa lắc, khi làng còn thưa, đường mòn còn hoang vu, củi quý như gạo. Khi ấy, ai có củi khô là có thể vượt qua cái lạnh và cả cái đói. Văn hóa tặng củi ra đời từ nhu cầu sinh tồn, nhưng ở lại bằng đạo lý.

Mỗi mùa đông, trẻ con lớn lên bên bếp lửa, nghe kể chuyện giữ làng, giữ nước, giữ rừng, chuyện cổ kể về nguồn cội, dòng tộc, tổ tiên, chuyện dạy cách sống cho phải, tránh những việc trái, việc xấu, có hại cho dân làng, núi rừng, sông suối.

Thời gian được xếp lớp lớp như củi trên giàn bếp: lớp dưới bếp là ký ức, lớp trên bếp là hiện tại, ngọn lửa cháy là tương lai.

Già Pơloong Nấp nói thêm, giọng ông nhỏ lại nhưng trầm ấm hơn: “Không có bếp thì không có làng. Không có củi thì bếp chết. Mà bếp chết là văn hóa chết”.

Bởi vậy, giữ củi cũng là giữ thời gian. Người Cơ Tu không cho phép mình chặt rừng bừa bãi, vì họ biết: lấy củi hôm nay mà mất rừng ngày mai thì con cháu sẽ lạnh không chỉ vì mùa đông, mà vì mất cội nguồn.

Già nói thêm củi không chỉ tặng cho người sống, mà khi người trong làng qua đời, vật lễ không thể thiếu là củi, để linh hồn người khuất không giá lạnh, không lạc lối.

Văn hóa tặng củi của người Cơ Tu nói riêng, vùng cao nơi phía tây thành phố Đà Nẵng nói chung không chỉ là một phong tục, nét đẹp văn hóa độc đáo đầy tính nhân văn vào mùa đông giá lạnh.

Đó còn là một triết lý sống: sống gần nhau, sống vừa đủ, sống biết ơn và sống có trách nhiệm với rừng, với làng, với tương lai.

Poloong Plenh