Di sản từ những trang sách viết trên lá rừng của đồng bào Chăm

Một bộ Agal bac hoàn chỉnh của người Chăm. Ảnh: Việt Bắc

Kho tri thức trên những chiếc lá của đồng bào Chăm

Từ xa xưa, người Chăm đã biết khắc chữ trên nhiều chất liệu như đá, gỗ, kim loại, giấy, da thú, tre, vải. Nhưng đặc biệt nhất vẫn là việc ghi chép trên lá buông, một loại cây mọc nhiều ở vùng khô hạn miền Trung. Lá buông bền, dai, ít mục, phù hợp với khí hậu nắng gió. Chính điều kiện tự nhiên khắc nghiệt đã “chọn” lá buông trở thành vật mang chữ, mang hồn văn hóa Chăm.

Không phải ai cũng được viết chữ trên lá buông. Trong cộng đồng Chăm, chỉ tầng lớp chức sắc, tu sĩ cao cấp mới có quyền và đủ trình độ để thực hiện công việc này. Bởi nội dung được ghi không đơn thuần là chữ nghĩa, mà là kinh kệ, luật tục, nghi lễ, những lời răn dạy thiêng liêng. Viết lên lá buông, vì thế, không chỉ là thao tác kỹ thuật, mà là một hành vi mang tính tín ngưỡng. Theo Phó Cả sư Nại Cao Liêm ở thôn Vụ Bổn, xã Thuận Nam, tỉnh Khánh Hòa, để làm nên một bộ Agal bac, khâu chọn lá là bước đầu tiên và cũng rất quan trọng. Lá buông không được quá non, cũng không quá già. Nếu chọn các lá non sẽ rất dễ rách, còn chọn những lá già thì rất dễ giòn. Những chiếc lá phải đều nhau, cân đối, để khi xâu thành sách không bị lệch. Lá tiếp tục được ép giữa hai thanh gỗ, buộc dây chặt để tạo độ thẳng, láng và phẳng. Khi đã đủ chuẩn, mỗi chiếc lá được bấm lỗ, hai lỗ ở hai đầu và một lỗ ở giữa. Những lỗ này dùng để xâu dây chỉ, liên kết các phiến lá thành một quyển sách. Điều đặc biệt là các lá không được đánh số trang. Nhìn những bộ sách lá buông, người ta thấy hình dáng giống những thanh tre mỏng xếp chồng, nhưng trong đó là cả một kho tàng ký ức văn hóa.

Viết trên lá buông không phải bằng mực, mà bằng dao. Người khắc chữ ngồi trước bàn gỗ, đặt lá buông lên một tấm gỗ phẳng, tay cầm con dao nhỏ. Theo nội dung đã chuẩn bị sẵn, người khắc lần lượt đưa mũi dao lướt nhẹ trên bề mặt lá, tạo thành từng ký tự Chăm. Mỗi chiếc lá tương đương một “trang sách”. Khắc xong một lá mới chuyển sang lá khác, cho đến khi hoàn thành cả bộ kinh. Khi kết thúc một nội dung lớn, người khắc thường tạo một hình xoắn ốc để đánh dấu. Kết thúc một câu, họ khắc hai vạch thẳng đứng để ngắt ý hoặc xuống dòng. Những ký hiệu này vừa mang tính kỹ thuật, vừa là “ngôn ngữ thầm lặng” của người làm sách.

Nhiều người nghĩ sách lá buông chỉ ghi kinh kệ tôn giáo. Nhưng thực ra, nội dung của Agal bac phong phú hơn nhiều. Ngoài kinh văn Bà la môn, sách còn chứa đựng các kiến thức về thiên văn, lịch pháp, cách tính ngày lành tháng tốt, hướng dẫn nghi lễ, y học dân gian, luật tục, đạo lý sống. Trong từng dòng chữ khắc hiện lên cả một thế giới quan, nhắc nhở con người sống giữa trời đất và thần linh, phải biết giữ cân bằng, biết tôn trọng tự nhiên, biết sống theo chuẩn mực cộng đồng. Những lời răn dạy dành cho chức sắc cũng đồng thời là những bài học đạo đức cho cả cộng đồng. Vì mang tính thiêng, sách lá buông không xuất hiện trong đời sống thường nhật. Chúng chỉ được sử dụng trong các nghi thức lớn: Cầu an, tạ ơn, rước y trang, lễ hội cộng đồng, hay trong các tháp thiêng. Mỗi lần mở sách là một lần mở cánh cửa nối quá khứ với hiện tại. Nếu được bảo quản tốt, một bộ sách lá buông có thể tồn tại hàng trăm năm. Có những bộ sách đã đi qua nhiều thế hệ chức sắc, trở thành “nhân chứng sống” của lịch sử tinh thần người Chăm.

Gìn giữ để tiếp nối

Trong hệ thống tu sĩ Bà la môn, việc truyền dạy cách làm sách lá buông xưa nay chỉ dành cho chức sắc cấp cao. Các tu sĩ trẻ thường chỉ được đọc sách, học nội dung, chứ không được học cách tạo ra một bộ sách mới. Điều đó khiến số người biết khắc chữ trên lá buông ngày càng ít, nếu không có giải pháp kịp thời, nguy cơ thất truyền là điều có thể nhìn thấy trước. Mỗi bộ sách bị hư hỏng, mỗi người thợ khắc ra đi mà không có người kế tục là một mảnh ký ức văn hóa bị rơi rụng.

Công việc viết chữ trên lá buông đòi hỏi sự tập trung cao độ, đôi tay khéo léo và tâm thế tĩnh lặng. Ảnh: Việt Bắc

Trước thực trạng đó, một nhóm tu sĩ cấp dưới đã chủ động tìm cách khôi phục kỹ thuật chế tác sách lá buông. Với sự hỗ trợ của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu văn hóa, họ bắt đầu tìm hiểu lại từng công đoạn, từ chọn lá, xử lý, ép, bấm lỗ đến cách cầm dao, cách khắc chữ, cách ký hiệu kết thúc câu. Quá trình ấy không hề dễ dàng. Nhiều thao tác xưa chỉ được truyền miệng, không có tài liệu ghi chép. Các tu sĩ phải dựa vào ký ức của các bậc cao niên, kết hợp quan sát những bộ sách cổ còn sót lại, để “đọc” lại dấu vết của kỹ thuật xưa. Sau nhiều năm miệt mài, họ đã thực nghiệm thành công và phục dựng được kỹ thuật khắc chữ trên lá buông. Những bộ Agal bac mới ra đời không chỉ để phục vụ nghi lễ, mà còn như một lời khẳng định: Di sản này vẫn đang sống, chưa trở thành ký ức. Việc phục dựng không chỉ là làm lại hình thức, mà còn là khơi dậy niềm tự hào văn hóa trong cộng đồng. Khi tu sĩ trẻ được học cách làm sách, họ hiểu sâu hơn giá trị của những gì mình đang đọc, đang thực hành. Từ đó, ý thức gìn giữ di sản trở nên tự nhiên, không gượng ép.

Bảo tồn sách lá buông không chỉ là việc của riêng cộng đồng Chăm, mà còn là trách nhiệm chung trong công cuộc gìn giữ di sản văn hóa dân tộc. Những bộ Agal bac không chỉ nói câu chuyện của một tộc người, mà còn làm giàu thêm bức tranh đa dạng của văn hóa Việt Nam. Cần có những chương trình sưu tầm, số hóa nội dung sách lá buông để lưu giữ lâu dài, đồng thời hỗ trợ cộng đồng trong việc bảo quản hiện vật gốc. Cũng cần tạo điều kiện để những người biết kỹ thuật khắc chữ có thể truyền dạy cho thế hệ trẻ, không chỉ trong phạm vi tôn giáo mà cả trong các hoạt động văn hóa, giáo dục. Quan trọng hơn, phải để chính cộng đồng Chăm là chủ thể của quá trình bảo tồn. Di sản chỉ thực sự sống khi nó được thực hành, được tôn trọng và được yêu thương từ chính những người sinh ra nó.

Nhìn một bộ sách lá buông, ta thấy những phiến lá mỏng manh, nhưng trong đó là sức bền của ký ức. Trải qua mưa nắng, chiến tranh, biến động xã hội, những dòng chữ khắc vẫn ở đó, lặng lẽ kể câu chuyện của một dân tộc. Giữ sách lá buông không chỉ là giữ một hiện vật, mà là giữ một cách nhìn thế giới, một hệ giá trị sống, một nhịp cầu nối giữa con người hôm nay với tổ tiên ngày trước. Mỗi nhát dao khắc chữ năm xưa vẫn vang vọng trong hiện tại, nhắc nhở chúng ta rằng, văn hóa chỉ mất đi khi con người thôi gìn giữ nó trong tim.

Trong nhịp sống hiện đại, khi mọi thứ có thể số hóa, có thể sao chép nhanh chóng, thì những phiến lá buông khắc tay lại càng trở nên quý giá. Bởi ở đó, không chỉ có chữ, mà còn có hơi thở của người khắc, có sự tĩnh lặng của nghi lễ, có niềm tin gửi vào từng đường dao. Giữ hồn chữ trên lá buông, vì thế, cũng chính là giữ hồn văn hóa để giữa gió cát miền Trung, những trang sách từ lá rừng vẫn tiếp tục kể câu chuyện ngàn năm của người Chăm cho hôm nay và mai sau.

Việt Bắc