“Cháy Mình Tinh”- tập tục hiếu nghĩa của đồng bào Tày, Nùng Cao Bằng
Trong kho tàng văn hóa tang ma truyền thống của đồng bào Tày, Nùng ở Cao Bằng, nghi lễ “Cháy Mình Tinh” giữ một vị trí đặc biệt. Đây là nghi thức dâng hương hoa, tiền vàng do chính con cháu, đặc biệt là con gái trong gia đình, tự tay làm và dâng lên ông, bà, cha, mẹ và người thân trong gia đình, dòng tộc khi qua đời. Không đơn thuần là một phần của trình tự tang lễ. “Cháy Mình Tinh” chứa đựng nhiều giá trị nhân văn sâu sắc, thể hiện sự hiếu kính, sự gắn bó gia tộc và niềm tin tâm linh về thế giới bên kia.
Người Tày, Nùng từ lâu đã xây dựng một hệ thống nghi lễ tang ma phong phú, kết hợp giữa tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, quan niệm vạn vật hữu linh và sự kế thừa của các lớp văn hóa bản địa. Trong quan niệm truyền thống, cái chết không phải là sự kết thúc tuyệt đối, mà là một cuộc “hành trình” sang “Mường trời” - thế giới linh hồn nơi ông bà, tổ tiên đang sống. Nghi lễ tang ma không chỉ là sự tiễn biệt về thể xác mà còn là quá trình chuẩn bị hành trang cho linh hồn người mất. “Cháy Mình Tinh” xuất phát từ chính niềm tin ấy. Gia đình, con cháu, đặc biệt là những người con gái, con dâu sẽ tự tay làm những cây hoa giấy nhiều màu sắc và cây tiền bằng giấy dó để dâng lên biếu cho người đã khuất. Nghi lễ này, diễn ra trước khi tiễn linh cữu ra huyệt mộ, với mong muốn: người cha, người mẹ, người ông, người bà và những người thân thích trong dòng tộc... khi bước vào thế giới khác sẽ có hoa muôn màu sắc để không cảm thấy hiu quạnh, có tiền để đi đường, có của cải để sống đủ đầy.
“Cháy Mình Tinh” chứa đựng nhiều giá trị nhân văn sâu sắc, thể hiện sự hiếu kính, sự gắn bó gia tộc và niềm tin tâm linh về thế giới bên kia.
“Cháy Mình Tinh”, là một tập tục không thể thiếu trong lễ tang ma của đồng bào Tày, Nùng. Khi tang lễ đến phần nghi thức này, thầy Tào (thầy Mo) hoặc người chủ lễ sẽ đọc bài khấn, báo cho linh hồn người mất rằng con cháu dâng hương hoa, tiền bạc để người đã khuất lên đường, sang thế giới bên kia ở Mường trời xa lắc. Các con, cháu sẽ bưng từng cây hoa, cây tiền ra một khu đất rộng, hoặc đầu làng xếp thành vòng tròn, đi vòng quanh theo lời khấn nguyện của thầy Tào; sau khi khấn, dâng lễ xong các con sẽ xếp hàng mang theo cây hoa, cây tiền trở về nhà, đi vòng quang linh cữu một lần nữa rồi mới xếp vào vị trí xung quanh quan tài hoặc nơi đã chuẩn bị sẵn. Tiếp đến gia đình đốt tiền vàng để “gửi” cho người đã khuất.
Các cây hoa, cây tiền sẽ được mang ra huyệt, xếp gần phần mộ, tạo nên một không gian rực rỡ sắc màu. Nghi thức này vừa trang nghiêm vừa chan chứa tình cảm. Người dự tang có thể dễ dàng cảm nhận được sự lặng lẽ, xúc động trong từng động tác, từng nhành hoa được con cháu trong gia đình nâng niu. Sau khi thầy Tào làm lễ xong, con cháu sẽ hóa những cây hoa, cây tiền đó để dâng biếu ông bà, cha mẹ, người thân... mang theo sang Mường trời, hoa thì để trang trí nhà cửa, còn tiền thì để dùng dần.
“Cháy Mình Tinh” là lời tri ân cuối cùng của con cháu đối với công lao sinh thành dưỡng dục của ông, bà, cha, mẹ và những người thân quí trong gia đình, dòng tộc. Đặc biệt, sự tham gia tích cực của con gái mang thông điệp: dù đã đi lấy chồng, họ vẫn luôn hướng về cha mẹ ruột, giữ trọn đạo hiếu. Những cây hoa giấy sặc sỡ sắc màu, từng chùm sợi tiền trắng muốt là sự kết tinh của lòng biết ơn và tình yêu thương vô hạn.
Trong đám tang của người Tày, Nùng, không chỉ gia quyến mà cả họ hàng, làng xóm đều coi việc chung tay làm hoa giấy, cắt tiền vàng, chuẩn bị lễ vật là bổn phận tự nhiên. Những hành động giản dị ấy kết nối mọi người trong nỗi đau chung, làm nổi bật sự gắn bó bền chặt của gia đình, dòng tộc và tình làng nghĩa xóm - nền tảng văn hóa cộng đồng quý giá mà nhịp sống hiện đại khó có thể thay thế.
Người Tày, Nùng quan niệm rằng nếu linh hồn được chuẩn bị đầy đủ hoa, tiền, họ sẽ dễ dàng tìm đường sang Mường trời, tránh phải lang thang giữa hai cõi. Với người sống, nghi thức này là một cách xoa dịu mất mát: họ tin rằng ông bà, cha mẹ và những người thân sẽ ra đi thanh thản, phù hộ cho con cháu ở dương gian. Mỗi cây hoa giấy là một tác phẩm thủ công, được làm bằng sự tỉ mỉ, kiên trì, khéo léo, các cô con gái đã cắt, tỉa và xâu từng dây hoa, rồi kỳ công tạo thành cây hoa đủ sắc màu, mang đậm dấu ấn văn hóa bản địa. Màu sắc rực rỡ của những cây hoa ấy là biểu tượng cho sự tiếp nối, không để tang lễ chỉ phủ màu u ám, mà biến nó thành một nghi thức vừa trang nghiêm vừa có tính thẩm mỹ. Những giá trị này nếu được bảo tồn có thể trở thành sản phẩm văn hóa đặc sắc của Cao Bằng.
Nếu trong tang lễ của người Kinh, tục đốt vàng mã chủ yếu hướng tới việc gửi của cải vật chất cho người đã khuất, thì trong nghi lễ “Cháy Mình Tinh”, đồng bào Tày, Nùng đặc biệt chú trọng đến những cây hoa giấy được làm thủ công và sự tham gia tận tâm của nữ giới trong gia đình. Không chỉ lo liệu cho người mất hành trang vật chất, họ còn gửi theo sắc hoa - biểu tượng của sự sống, của tình cảm thương yêu nồng hậu. Chính sự hiện diện của “hương” và “sắc” ấy tạo nên một nét riêng tinh tế, phản chiếu chiều sâu nhân văn và quan niệm độc đáo về cái chết trong văn hóa tang ma vùng cao.
Ngày nay, một số gia đình ở thành thị hoặc những nơi có sự giao thoa, tiếp xúc mạnh mẽ với văn hóa hiện đại có xu hướng giản lược nghi lễ này. Tuy nhiên, tại nhiều vùng quê Cao Bằng, “Cháy Mình Tinh” vẫn được gìn giữ như một phần không thể thiếu trong tang lễ. “Cháy Mình Tinh” không chỉ là một nghi lễ tiễn đưa trong đám tang của người Tày, Nùng, mà còn là biểu tượng của đạo hiếu, của tình gia tộc và niềm tin tâm linh sâu sắc. Qua những cây hoa giấy rực rỡ sắc màu, những dây tiền trắng muốt, con cháu gửi gắm trọn vẹn tình cảm cho người đã khuất, với mong muốn ông bà, cha mẹ, người thân... bước sang Mường trời không cô đơn, có hành trang đầy đủ và luôn phù hộ cho con cháu, người thân trong gia đình, dòng tộc được mạnh khỏe, bình an.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều phong tục cổ truyền đã phai nhạt, “Cháy Mình Tinh” vẫn tỏa sáng như một dấu ấn văn hóa bền vững trên địa bàn tỉnh Cao Bằng. Không chỉ là nghi lễ tiễn đưa, đó còn là sợi dây gìn giữ bản sắc, nuôi dưỡng đạo hiếu, gắn kết cộng đồng và khơi dậy niềm tin về sự tiếp nối giữa các thế hệ - những giá trị nhân văn mà thời đại nào cũng cần bảo tồn, phát huy và trân trọng.
Triệu Thị Kiều Dung
