Bảo tồn, phát huy giá trị di sản

Khi thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (năm 2019), Đảng bộ, chính quyền và nhân dân các dân tộc trong tỉnh tập trung thực hiện các giải pháp đồng bộ nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Qua đó, tiếp tục nhận diện giá trị, nghiên cứu, kiểm kê tư liệu hóa di sản và các phong tục, tập quán tốt đẹp gắn với di sản; đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức của xã hội, đặc biệt là thế hệ trẻ đối với việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Tạo điều kiện cho việc thực hành, sáng tạo và truyền dạy di sản trong cộng đồng, khuyến khích nghệ nhân truyền dạy di sản cho thế hệ trẻ, tăng cường các hình thức giáo dục trong và ngoài trường học; tôn vinh những cộng đồng, cá nhân có đóng góp trong việc thực hành, truyền dạy, bảo vệ và phát huy di sản; có chính sách khen thưởng, phong tặng cho các nghệ nhân có nhiều đóng góp trong bảo vệ, trao truyền những giá trị văn hóa của di sản…

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Quốc Trung cho biết: Chiến lược bảo tồn và phát huy giá trị của di sản Then được tỉnh Cao Bằng chú trọng. Toàn tỉnh hiện có khoảng 500 câu lạc bộ (CLB) hát Then, đàn tính được thành lập, trong đó hơn 100 nghệ nhân nắm giữ các làn điệu Then cổ, nhiều người có khả năng thực hành trọn vẹn các nghi lễ Then truyền thống. Đây là lực lượng nòng cốt trong việc gìn giữ và trao truyền di sản tại cơ sở. Đặc biệt, từ sau khi thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, phong trào bảo tồn Then trên địa bàn tỉnh có bước phát triển rõ nét, không chỉ hiện diện trong các nghi lễ truyền thống mà còn được đưa lên sân khấu, gắn với lễ hội, sự kiện chính trị - văn hóa của địa phương, trở thành phương tiện truyền tải giá trị văn hóa dân tộc một cách sinh động, gần gũi.

Nhiều câu lạc bộ hát Then, đàn tính được thành lập, góp phần bảo tồn, gìn giữ và lan tỏa giá trị di sản văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc trên địa bàn tỉnh Cao Bằng.

Câu lạc bộ Then - nơi giữ lửa đam mê

Ở các làng bản vùng cao, những CLB hát Then, đàn tính đang ngày ngày âm thầm “giữ lửa” cho di sản. Không có sân khấu hoành tráng, không có thù lao lớn, nhưng bằng tình yêu và trách nhiệm với văn hóa dân tộc, các nghệ nhân, thành viên CLB vẫn bền bỉ sinh hoạt, truyền dạy Then cho thế hệ sau.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống hát Then, đàn tính, từ nhỏ, bà Hà Thị Dảy, xóm Nà Pá, xã Đông Khê được nghe ông bà, bố mẹ hát những bài Then cổ; lớn lên được ông bà, bố mẹ truyền dạy cho các điệu Then và cùng đi diễn xướng bất cứ đâu khi có lời mời. Giờ ngoài 70 tuổi nhưng với tâm nguyện muốn giữ gìn vốn quý của dân tộc, bà truyền dạy cho những người yêu mến Then ở trong xóm. Năm 2022, CLB hát Then - đàn tính xóm Nà Pá được thành lập do bà làm chủ nhiệm, thu hút gần 30 người ở nhiều lứa tuổi tham gia. Ngoài việc truyền dạy, bà cùng thành viên CLB dày công sưu tầm các bài Then cổ, đi nhiều nơi để tìm hiểu, sưu tầm các làn điệu Then và dân ca để tìm ra nét riêng của Then Cao Bằng. Không có địa điểm sinh hoạt nên các thành viên trong CLB thường tập trung ở nhà bà để sinh hoạt 2 - 4 lần/tháng.

Bà Dảy chia sẻ: Nhiều năm trước, trong bản chỉ còn vài người biết hát Then, chủ yếu là người cao tuổi. Nếu không truyền dạy kịp thời thì sợ rằng mai này chẳng còn ai nhớ. Vì vậy, chúng tôi vận động thành lập CLB, mở lớp dạy Then miễn phí, ai yêu thích đều có thể tham gia. Đối với tôi, không biết Then như chim không tiếng hót, như cây xanh không hoa lá... Hiện nay, tôi chỉ đang làm một công việc giống như khơi lại mạch ngầm con suối hay trồng một rừng cây cho chim đàn về đậu..., phải tuyên truyền làm sao để cho các bạn trẻ biết đến giá trị của hát Then, đàn tính trong văn hóa dân tộc Tày, Nùng. Từ đó, nối tiếp và giữ gìn giá trị văn hóa của dân tộc.

Để Then không mai một, thất truyền

Hiện công tác bảo tồn, phát huy di sản Then còn nhiều vấn đề cần quan tâm. Số lượng người am hiểu về nghi lễ Then không còn nhiều, thế hệ trẻ phần lớn không biết hát Then, đặc biệt là làn điệu Then cổ. Phần lớn các khúc hát, cung đoạn Then được ghi chép lại bởi các thầy Then hoặc truyền khẩu nên tính dị bản cao, mỗi nghệ nhân sở hữu một bản hát riêng biệt. Các nghệ nhân lớn tuổi ngày một nhiều và thưa thớt dần. Vì thế nguy cơ thất truyền, mai một nghi lễ Then của đồng bào dân tộc Tày, Nùng rất lớn. Để công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản Then được nâng cao, tỉnh tiếp tục thực hiện có hiệu quả kế hoạch triển khai Chương trình hành động quốc gia bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam trên địa bàn tỉnh, giai đoạn 2022 - 2027. Trong đó, tập trung kiểm kê, nhận diện, tư liệu hóa di sản Then, cập nhật hằng năm; sưu tầm các hiện vật, trang phục, nhạc cụ của các nghệ nhân thực hành Then; thực hiện thu thanh, ghi hình, số hóa tư liệu do các nghệ nhân cao tuổi thực hành để bảo tồn, lưu giữ vốn văn hóa truyền thống của di sản.

Thành viên Câu lạc bộ hát Then, đàn tính xóm Nà Pá, xã Đông Khê luyện tập trong buổi sinh hoạt định kỳ.

Tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, quảng bá về giá trị di sản thực hành Then tới đông đảo công chúng trong và ngoài nước. Đưa chương trình dạy hát Then vào trường học trên toàn tỉnh, đặc biệt tại các trường dân tộc nội trú. Duy trì, phát huy hiệu quả hoạt động của các CLB thực hành Then trên địa bàn tỉnh. Xây dựng cơ chế, chính sách hỗ trợ kinh phí, khuyến khích các nghệ nhân tham gia truyền dạy thực hành Then; rà soát, tôn vinh và đề nghị Nhà nước phong tặng các danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú cho các nghệ nhân có nhiều đóng góp xuất sắc trong việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Then. Tăng cường công tác xã hội hóa trong cộng đồng hỗ trợ, cùng với nguồn kinh phí Nhà nước bảo đảm duy trì và phát triển hoạt động trình diễn di sản Then tại các địa phương. Định hướng đưa Then trở thành một sản phẩm tại các điểm du lịch; tăng cường xã hội hóa hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản Then phục vụ nhu cầu thưởng thức của du khách trong và ngoài nước.

700 CLB với trên 3.000 người thực hành Then và hàng chục lớp truyền dạy được tổ chức hằng năm, nghệ thuật hát Then trên địa bàn tỉnh đang được bảo tồn theo hướng bền vững gắn với cộng đồng, đúng với tinh thần của di sản văn hóa phi vật thể. Giữa Non nước Cao Bằng, tiếng đàn tính vang lên không chỉ là âm thanh của mùa xuân mà còn là minh chứng sinh động cho sự lan tỏa của một di sản văn hóa đang được gìn giữ bằng tâm huyết và trách nhiệm.   

Nông Hậu